[photopress:Eliasson_Lavafloor2002_PhotoMarcDomage.jpg,full,aligntop]

‘IT MAKES A DIFFERENCE TO MAKE ART’

12 maart 2007

Voor een uitverkochte zaal in het NAi hield kunstenaar Olafur Eliasson dinsdagavond 6 maart 2007 een prachtige lezing. Het aangekondigde thema was ‘structuur’, als één van de kolommen van de architectuur, maar daar ging het gelukkig niet over. Wel ging het over zijn werk, en dan met name de ideeën erachter.

Er is iets met deze kunstenaar uit Berlijn. Zijn bekendste werk, het Weather Project in de Tate Modern – een stralende zon die af en toe achter nevels schuilging - werd vorig jaar tijdens de tweedaagse Projective Landscape conferentie bij herhaling door verschillende sprekers getoond. Niet geheel toevallig, want zijn werk is niet alleen vaak architectonisch van aard, het is vooral ook kritisch richting de consumptiemaatschappij.

Geboren en getogen in Kopenhagen vertrok Olafur Eliasson na de kunstacademie al snel naar Berlijn, om zich daar te vestigen als kunstenaar. Inmiddels heeft zijn studio veertig medewerkers, waaronder twaalf architecten. Zijn houding, zo startte hij zijn lezing, vindt haar wortels in de ideeën die aan het begin van de jaren negentig speelden in de kunstwereld. Filosoof Gilles Deleuze ontkrachtte het autonome object, het fetisjisme ervan, om alles meer relatief te maken. Het relaterende en relativerende object zou zich richting de ‘gebruiker’ bewegen, zo vatte Eliasson zijn eigen ontwikkeling alvast samen.

De hoofdmoot van de lezing bestond uit een lange reeks projecten die hij vanaf begin jaren negentig tot nu heeft gerealiseerd of gaat realiseren. Zijn werk is divers, maar een aantal thema’s keert steeds terug, zoals ‘pure natuur’, het ‘kleurenspectrum’, ‘licht’ en de ‘moebius-ring.’ De kwantiteit van de projecten is hier onmogelijk samen te vatten, dus laat ik een best of doen.

Soms is het eerste idee ook het beste. Een foto van een gifgroen kanaal in Stockholm licht Eliasson toe als een kritiek op de musealisering van de binnensteden. Een potje kleurstof, normaal gebruikt om lekken in leidingen mee op te sporen, was voldoende om een bijna magisch mooi groen spoor door het water te trekken. Een stad als Stockholm, maar net zo goed Amsterdam, Kopenhagen of Berlijn, is geobsedeerd door de status-quo. Er mag niets. Het groene spoor veranderde dat… voor ongeveer drie uur. Maar, zo voegde hij er snel en strijdlustig aan toe, na 9-11 kan zoiets niet meer.

Na een kleurexperiment met het publiek - ‘kijk voor 8 seconden naar deze groene stip’, die in haar after-image blauw leek te zijn – kwam hij op het tweede thema in zijn werk: rauwe natuur. Een aantal uit IJsland geïmporteerde manshoge ijsbrokken stelde hij tentoon in Berlijn. Het ijs, 15.000 jaar oud, was prachtig vervuild met materialen van een IJslandse vulkaan. Er was veel aan af te lezen over IJsland, vond Eliasson. Maar belangrijker was dat de blokken op -7 graden Celsius werden getoond, waardoor er een ‘mediated experience’ ontstond. ‘People found it depressing and at the same time beautiful. So that would make it melancholic’, grapte hij.

Na een serie lichtexperimenten, geluidexperimenten, en licht-geluid-experimenten komt Eliasson bij een veelhoekig, caleidoscopisch paviljoen. De onregelmatige vorm verantwoordt hij met ‘I play with my computer’. De ontwerpen worden door een aantal programmeurs parametrisch gemodelleerd, zo licht hij toe, en zijn een onderzoek naar ruimtes zonder rechte hoeken.

Volgende dia. Een ovale zon die boven de skyline van Utrecht uitsteekt. Het van achteren aangelichte doek is zodanig op de Douwe Egberts fabriek gemonteerd dat de ‘zon’ het beste te zien is vanuit de binnenstad. De buitenwijk (Leidsche Rijn) kijkt tegen de achterkant aan, concludeert hij tevreden. Een grotere versie van die zon zou later in de Turbine Hal van de Tate Modern komen te hangen.

De spanning stijgt, want op dat punt tijdens de lezing kondigt Eliasson het belangrijkste project aan waar hij momenteel aan werkt: een conceptcar voor BMW. Als de PowerPoint een paar projecten verder de beelden laat zien, is dat toch teleurstellend. Over een frame van de BMW Z8 is textiel gespannen met ijspegels eronder. ‘They are increasingly unhappy about it’, zegt hij over zijn opdrachtgever. Maar het gaat over de relatie tussen de automobielindustrie en de opwarming van de aarde.

De ruimtes van Eliasson gaan over ‘people’ en ‘consequences’, zo formuleert hij het enigszins bombastisch. Alles gaat daarover. Je moet mensen een directe feedback geven. Ruimtes moeten performatief zijn. ‘Who in our society shows some trajectories of criticality?’, gaat Eliasson verder. ‘There are only very few places in the world that are not affirmative (to the market-place).’ Meer verklapt hij niet. Bij architecten lijken we het niet te moeten zoeken. Die focussen teveel op het ‘hoe’, en niet of nauwelijks op het ‘waarom’, klaagt hij. Werkend met zowel musea als architecten, vind Eliasson architecten verreweg het moeilijkst.

Een museum moet volgens Eliasson relational zijn, net als kunst. De consumptiemaatschappij is dat niet; een nieuw product moet het vorige vervangen alsof het niet bestond. Zelf ontwierp hij een verbouwing van het Smithsonian Museum in Washington waarin hij met een volledig glazen hellingbaan langs de gevel verschillende delen aan elkaar ‘relateert’. De glaswand van de hellingbaan laat hij golven, omdat je anders niet ervaart dat je loopt, beweegt. ‘Maybe too dogmatic’, constateert hij zelf gelukkig ook al. Kunst gaat niet zomaar over in architectuur, zoveel is duidelijk.

Kijkend naar de toekomst ziet Eliasson ruimte voor een nieuw soort praktijk, die wel erg op die van hemzelf lijkt: een combinatie van kunst en architectuur die een ‘new responsible criticality’ kan bereiken, vanuit een engagement met de realiteit. Niet socialistisch, niet links of rechts, maar om mensen het gevoel te geven dat hun leven ertoe doet, en dat ze onderdeel zijn van een gemeenschap. Sociale en natuurlijke duurzaamheid. En lachend: ‘Art shows the way’. Tot slot: ‘I have a dream that content wins over form. I don’t want to kill form completely, because that is what my work is about, but almost.’

Na afloop van de lezing bij de borrel vroeg ik Olafur Eliasson of er (nog) kritische architecten zijn. Zijn antwoord was verassend en bijna metaforisch: architecten rennen door het leven, hebben altijd haast en nergens tijd voor, en zijn geobsedeerd door macht. Kwaliteit van leven, en tijd voor een gesprek, is er – een uitzondering daargelaten – niet bij. Met Rem Koolhaas vat hij ‘de architect’ samen: ‘If you don’t say something interesting, in five seconds his attention is gone.’

In theorie is een gebouw de grootste kunstinstallatie die er mogelijk is, zo lijkt Eliasson te denken. Architectuur is alleen geen kunstwerk, maar een consumptiegoed. Er gloort echter hoop (een stralende zon?) aan de horizon, want steeds meer architecten heroriënteren zich op kunst als inspiratie voor hun ontwerpen. Kijk maar naar het werk van bijvoorbeeld Herzog & de Meuron, en op Hollandse bodem naar het werk van Claus & Kaan.

(Bron: Archined)
Related article

While reading Umberto Eco’s bold and fascinating statement in the International Herald Tribune of april 2 the notion of the borderless museum was stretched once again. The Italian philosopher and writer, best known for his novel The Name of the Rose, proposes the creation of full-scale mock ups of ancient monuments in the vicinity of old cities such as Venice and Florence. In order to relieve these overcrowded places and to protect them from becoming open air museums, he suggests that special historic theme parks should be developed that would draw away the masses that are currently occupying the narrow streets of most tourist hotspots. Some tourist would rather see a spotless copy of a temple or statue than the decayed original, especially when its placed in close vicinity to other perfect fakes and when its easily accessible by car and tourist coach.

Imagine a busload of American or Chinese tourists that would cross Europe, visiting only suburban heritage centers that bring together copies of local artistic masterpieces and iconic buildings. These people would not have to enter the actual city, could sleep in motels and eat in themed fast food restaurants, and shop at outlet stores selling miniature sculptures and other souvenirs in black box environments. Condensed cultural sites that offer one-stop shopping opportunities for the masses. Assembly line art for the vast herds of tourists that are flooding the globe. When Fordism meets art, and Venice is recreated in Las Vegas, its only a matter of time before the first McMuseum drive thru will receive its first customers in this borderless Uffiziland.

Michiel van Iersel, 8 april 2007

Temples for the tourists

By Umberto Eco
Monday, April 2, 2007

I’ve read in the papers and on the Internet that someone is going to build, at a price of well over a billion dollars, an archaeological park called Megale Hellas, complete with a fake but wholly intact temple made of concrete clad in travertine marble, at Albanella, a small Italian township 10 miles from the temples at the ancient Greek colony of Paestum and 40 miles from the temple at Velia.

Those who object to this idea point out that there is a genuine temple dedicated to Demeter dating from the fourth or fifth century B.C only a few miles away.

Supporters of the scheme imagine an influx of tourists greater than that drawn by the real temples - all slightly ruined, to tell the truth. They must be thinking of the reconstruction of the city of Venice in Las Vegas or of the Parthenon in Nashville, Tennessee, and maybe even the various Disneylands. The cultural value of these tourist attractions is open to criticism, but no one can say that they don’t bring in people (and cash).

I understand the reactions of those scandalized by the idea, and I’m sorry to add to their dismay by stating that we should all be very much in favor of such enterprises. These schemes are a good way to safeguard Italy’s artistic heritage.

There was a time when important historical and cultural sites were visited only by aristocratic travelers making the Grand Tour or exploring Italy. Those people thought it was just fine that the churches and palazzi were falling to bits, or that great paintings lay abandoned in damp sacristies.

Then came “bourgeois” tourism, which was still an elite affair but involved hundreds of thousands of cultivated and sensitive travelers. In order to satisfy their requirements both locations and artworks were restored, and this new form of tourism brought economic benefits to many towns and cities.

With the advent of mass tourism, some important sites increased their income, but at the cost of ugliness and vandalism. They became dumps for discarded soda cans and plastic bags, and were marred by ranks of stalls selling fake artifacts to souvenir hunters. Ancient, labyrinthine streets were made intolerable by noisy, sweaty crowds. As for the works of art, the very breath of the millions of tourists damages them. The feet of certain statues of saints have been worn smooth by the constant handling of the faithful, and not even the Pyramids can withstand the daily shuffling of visiting feet much longer.

What are we to do? Deny the masses access to art, thus flying in the face of all democratic ideals? Discourage visitors - as already happens with Leonardo da Vinci’s “Last Supper” in Milan, to which limited numbers are admitted?

We should exploit the natural tendencies of mass tourism - which is another way of saying that there are some who probably find Caesar’s Palace in Las Vegas more Roman than the Coliseum.

Just think how many people will be more satisfied by the fake temple at Albanella, all in one piece, shining and splendid, than by the real thing that has struggled to survive in nearby Paestum. Let the crowds in search of easy satisfaction be directed to Albanella, leaving Paestum to those who know why they want to see it and who won’t litter.

It would be so useful to have an Uffiziland on the outskirts of Florence, with perfect reproductions of the items in the real Uffizi Gallery on display, maybe even with their colors touched up a little, the way funeral parlors add makeup to the lips of the deceased.

Given that crowds gather in front of Florence’s Palazzo Vecchio to admire a “David” that isn’t the original (but they don’t know this, or don’t care), why shouldn’t they go to Uffiziland? And if there were fewer mouths emitting noxious fumes in the vicinity of Botticelli’s “Primavera,” this would help with efforts to preserve it.

Don’t tell me that my proposal is “class-driven” in the sense that it would represent an attempt to separate the troglodytes from people with refined artistic sensibilities. True, it might, but each person would decide to which category he or she belongs by choice and not by social decree. Similar choices are made by millions of people - including those who consider themselves aesthetes and connoisseurs - when they tune in to trash TV shows.

Come to think of it, unlike the proletariat of Marxian memory, the new proletarians of art wouldn’t even know they were such and would feel fortunate to have visited the shiniest, newest temple of them all.

(Bron: IHT)