Aankomende week zal in San Francisco het jaarlijkse congres Museums and the Web plaatsvinden. Met mijn collega Annelies Termeer zal ik namens de n8 hierbij aanwezig zijn, en trachten zoveel mogelijk commentaar te leveren bij de presentaties van de vele musea. Zo zal onder meer het Rijksmuseum ons inzicht verschaffen in zijn ontwikkeling om het Amazon.com onder de musea te worden, met de ‘personalized museum experience‘, na het succes van de Rijkswidget, en zal de Waag Society verslag doen van haar experimentele educatiespel Operation Sigismund.

Andere aanwezige instellingen zijn MoMA, Tate, Harvard University, Internet Archive, Walker Art Center, Metropolitan Museum of Art, Centre Pompidou, Van Gogh Museum en nog heel veel meer musea, onderwijsinstellingen en andere culturele instituten van over de hele wereld.

Klik hier voor meer informatie over Museums and the Web, en hier voor de deelnemerslijst.

Juha van ‘t Zelfde

Waarom is het culturele aanbod in een land met bijna duizend musea en honderden theaters toch een eenheidsworst? Dat heeft met het gebrek aan vernieuwingsdrang van een groot deel van de culturele sector te maken, wat tot kopieergedrag en archaïsche situaties leidt. Dit werkt vervolgens weer eenvormigheid in de hand. Culturele instellingen in Nederland worden in toenemende mate vergaarbakken vol tegenstrijdige belangen. Als publieke voorzieningen dienen zij zich volledig in dienst te stellen van het collectieve belang, maar in een sterk gefragmenteerde samenleving levert dit rare conflicten op. Het is moeilijk kiezen tussen artistieke aspiraties, maatschappelijke idealen en economische belangen. Om al deze belangen in evenwicht te houden hebben culturele organisaties zich met hun besluitenloosheid in een pijnlijke spagaat gemanoeuvreerd. Om te kunnen functioneren als motoren van vernieuwing op artistiek en maatschappelijk vlak doen ze er verstandig aan om duidelijke keuzes te maken met betrekking tot het beoogde aanbod en publieksbereik. Wat dat betreft valt er nog veel te leren. Van winkels en andere bedrijven bijvoorbeeld, die met dynamische winkelformules en geraffineerde productdifferentiaties successen boeken.

Om de culturele sector te vergelijken met iets als de detailhandel lijkt misschien wat willekeurig, maar het kan mogelijk wel een denkkader bieden voor de worsteling van musea en theaters in dit land. De afgelopen jaren heeft winkelend Nederland een aantal tegenovergestelde bewegingen gezien. Aan de ene kant hebben overnames, schaalvergrotingen en prijsverlagingen voor een ware strijd tussen supermarkten gezorgd. Aan de andere kant heeft een toenemende bezorgdheid om het milieu en de kwaliteit van consumptiegoederen ertoe geleid dat speciaalzaken en biologische winkels aan populariteit hebben gewonnen. Veel theaters en musea zijn nu nog te vergelijken met de meest middelmatige supermarkt, waar vooral een breed assortiment en massaconsumptie de prioriteit hebben. Maar als ze zich echt om de kwaliteit van het aanbod en de verlangens van de klant zouden bekommeren, dan kunnen ze zich even geliefd maken als de kroeg op de hoek of het speciale adresje waar mensen voor omrijden. Daarvoor moeten theater- en museumdirecteuren zich wel aan drie eeuwenoude handelswijsheden houden:

1. Schoenmaker blijf bij je leest: richt je niet op alles en iedereen, maar kies voor bepaalde kunstvormen en marktsegmenten die de meeste kansen bieden voor je ontwikkeling. Doe vooral geen wezensvreemde dingen om nieuwe doelgroepen te bereiken;
2. Eerlijkheid duurt het langst: net als de keurslager die je haarfijn kan uitleggen waar zijn vleeswaren vandaan komen, zouden kunstinstellingen veel vaker moeten uitkomen voor de achtergrond van de inhoudelijke (programma)keuzes die ze maken;
3. De kost gaat voor de baat uit: zoals bedrijven veel geld steken in productinnovaties, zouden culturele instellingen (en hun financiers) moeten durven investeren in research & development, waardoor experimenten met nieuw aanbod mogelijk worden.

Veel kansen zijn er ook om een deel van de taken van een andere organisatie over te nemen. Dit zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat culturele instellingen een deel van het lesprogramma van universiteiten voor hun rekening zouden nemen. Of denk ook aan kranten en televisieomroepen van wie de redactie gebruikmaakt van de specifieke kennis van kunstinstellingen.

Vooralsnog brengt het merendeel van de theaters een jammerlijke potporie op de planken, van volkszangers en amateurkoren tot experimentele dans en kamermuziek. Musea tonen nog steeds veenlijken naast hedendaagse kunst en vormgeving. Bij gebrek aan handelsgeest begaan zijn ze net als veel speculanten Oost-Indisch doof en trekken ze zich niks van aan van die andere economische stelregel: ‘in het verleden behaalde resultaten bieden geen garantie voor de toekomst’.

Michiel van Iersel, 4 april 2007

Vincent in een Wikiwereld

In het Van Gogh Museum vergapen we ons massaal aan de kunst die voor ons is opgehangen. Stel je nou eens voor dat het museum vanaf nu maar één persoon tegelijk naar binnen zou laten. Die zou dan de schilderijen in een andere volgorde en met andere bijschriften mogen ophangen. Niet de ideeën van de conservatoren, maar de persoonlijke opvattingen van de bezoeker krijgen nu voorrang. Daarna mag de volgende bezoeker alles weer veranderen. En dat duizenden keren achter elkaar. Hoe zou het museum er aan het einde van de dag uitzien? Is er nog een logisch verband te ontdekken in de volgorde van de werken? En komt het publiek de volgende dag weer? Ik denk dat het een bende zou worden. De kans dat een museum zijn bezoekers op deze manier betrekt bij de tentoonstellingen is overigens nihil. Toch is het niet helemaal onvoorstelbaar, omdat deze radicale democratisering al jaren aan de gang is in de virtuele wereld van het internet.

Invloedrijke weblogs en online communities op het internet zetten machtsverhoudingen op scherp. Is het volk daardoor echt invloedrijker dan de traditionele machthebbers? Soms wel. De meest lovende filmrecensie in een krant kan niet op tegen het kritische oordeel van honderden bezoekers op een website. En wanneer bent u voor het laatst in een restaurant gaan eten zonder de mening van andere ‘leken’ serieus te nemen? Vreemd genoeg zijn deze vormen van user generated content nog zelden toegepast op onze cultuur. “Cultuur in deze zin wordt opgevat als ‘hoge cultuur’: datgene aan kunstuitingen dat in de loop der jaren of eeuwen door een zekere elite als bijzonder en waardevol wordt beschouwd.” Zo staat het te lezen op de Nederlandse website van Wikipedia, de online-encyclopedie die door iedereen aangepast kan worden.

Dat deze definitie op Wikipedia erg subjectief is, toont het Van Gogh Museum zelf aan. Want met meer dan een miljoen bezoekers per jaar kun je dit voorbeeld van ‘hoge cultuur’ moeilijk elitair noemen. Valt Wikipedia zo door de mand als model voor culturele instellingen? Niet als je de wiki over Vincent van Gogh leest, want die is zorgvuldig samengesteld door mensen van over de hele wereld. Wel als je bedenkt dat de willekeur vooralsnog regeert en het zo maar kan gebeuren dat een foto van Darth Vader uit Star Wars bij een artikel over de paus wordt geplaatst. In de echte wereld hing de Britse kunstenaar Banksy al eens stiekem zijn eigen werk op in het Museum of Modern Art, maar voordat het eerste wikimuseum ontstaat is er nog heel wat elitaire deskundigheid nodig.

(Deze column werd eerder gepubliceerd in MMNieuws, november 2006)

Michiel van Iersel

Maandelijks korte videos met interviews, achtergronden en commentaar van kunstenaars, curatoren en bezoekers. Welkom in de toekomst van musea.

http://tate.org.uk/tateshots/issue9101/default.htm

“Het museum heeft alleen maar zin als pionier.”
- Alexander Dorner

“I expect from an art institute in the 21st century to not longer operate as an institution but rather as a model, a model of non-structures which are in conflict, a model which can be remodeled or remoulded, a space of social and cultural representations and a passage of communicating cells. The institution is no longer a building of stone, cement or drywalls or cubicles or surfaces, but rather an organic body, an organism which is more liquid which is capable of carrying viruses and eliminating influenzas. Perhaps a continuation of collapsing events, which never ends.”
- Rikrit Tiravanija

Willem Sandberg, de legendarische oud-directeur van het Stedelijk Museum stelde het museum in de jaren vijftig al voor als ‘een brandpunt van het leven van nu’. Het museum moest zich volgens hem ‘ontpoppen tot een oord waar men durft te praten, te zoenen, hardop te lachen, zichzelf te zijn’. Ruim vijftig jaar na deze utopische gedachten verkeren veel musea in een flinke identiteitscrisis. In plaats van een centrale positie in te nemen bewegen ze zich steeds vaker in de marge van het maatschappelijke en artistieke leven. Ze worstelen met actuele thema’s als het veranderende publiek, de mobiliteit van de collectie, privatisering en commercialisering, het gebruik van nieuwe media en de omgang met cultureel erfgoed van minderheden. Het MuseumLab biedt de ruimte en het netwerk die nodig zijn om antwoord te geven op vragen als:

• hoe kan het publiek het museum beïnvloeden?
• wat is het effect van een museum op zijn directe omgeving?
• hoe kunnen musea omgaan met nieuwe media?
• op welke wijze kunnen musea op het nieuws inspelen?
• welke kansen zijn er om de zichtbaarheid van musea buiten het gebouw te vergroten?
• moet een museum als opiniemaker optreden?

Het Rijksmuseum was het eerste museum in de wereld dat een dependance opende op een luchthaven. Met de realisatie van het MuseumLab wordt een impuls gegeven aan nieuwe primeurs van verschillende musea. MuseumLab fungeert dus als een broedplaats voor musea en beïnvloedt daarmee de omgeving en op termijn ook talrijke musea in binnen- en buitenland.

Michiel van Iersel en Juha van ‘t Zelfde

MuseumLab is a weblog with news, developments and observations on museum innovation.

Museumlab.org is edited by Michiel van Iersel and Juha van ‘t Zelfde from Amsterdam, The Netherlands.